a) మత్లా:
ముద్దిచ్చే పిల్లగాలి..పెదవులనే ఏలును కద..!
వెంటపడే పూలగాలి..గుండెలనే ఏలును కద..!

ఇందులో చూడండి :పెదవులనే ,గుండెలనే కాఫియాలు.. ఇలా వ్రాస్తే కూడా సరియైనదే.
అయితే భావుకత,గజలియత్ లు అందంగా అమరితేనే అది సరియైన గజల్ లో భాగమవుతుంది

b) మత్లా:
యోగినివో..రాగిణివో..తెలియలేను నీ లీలను..!
కలను నిలచి పిలచినావు..చూడలేను నీ లీలను..!

ఇందులో చూడండి: తెలియలేను,చూడలేను కాఫియా పదాలు.
తెలియలేనులో ‘య’లో-అ,చూడలేనులో ‘డ’లో అ
య్+అలేను, డ్+అలేను ఇలా గజలంతా కాఫియాలు ఒకే అచ్చుధ్వనితో సాగాలి.
ఇక్కడ..’నీ లీలను’ రధీఫ్
గమనిక: కాఫియా పదాలలోనూ కొంత ఉభయసామాన్యం (కామన్)గా ఉండే భాగానికి ముందు గమనించాలి..
లేను ఉభయసామాన్యం..దానికి ముందు మిస్రాలో ‘య’ ఉంది (య్+అ).మిస్రాసానీలో ‘డ’ ఉంది(డ్+ అ).ఇలా ఉండాలి.
కాఫియా పదాలలో ఉభయసామాన్యంగా ఉండే భాగానికి ముందుగల అక్షరంలో అచ్చు ధ్వనితో ప్రతి కాఫియా వస్తే అది అందమైన కాఫియా పదాల గజల్.అయితే గజలియత్ పండితేనే అది గజల్ లేదా గజల్ గీతం అవుతుంది.

c) మత్లా:
మరువలేని జ్ఞాపకాల ఆ వెన్నెల తెల్పుటెలా..!?
చిరునవ్వై విరబూసే ఆ భావన తెల్పుటెలా..!?

ఇందులో రధీఫ్ తెల్పుటెలా.
కాఫియాలు వెన్నెల,భావన ఇక్కడ చివరన గల ల,న లలో అచ్చుధ్వని ‘అ’ ఉన్నా ఇలా తీసుకోవడం సరికాదు కనీసం రెండు అక్షరాలతో కూడిన కాఫియా పదాలు రావాలి.
ఉదాహరణ:-
మత్లా:-
భరించగా కుదురునెలా..ఈ ఆరని ప్రేమచిచ్చు..!
వరమంటూ తలతునెలా..ఈ తరగని ప్రేమచిచ్చు..!

ఆరని,తరగని కాఫియా పదాలలో రని,గని;లలో అని అనే ధ్వని వలన సరియైన కాఫియాగా పరిగణించబడుతుంది.

సరికాని సంధిగత కాఫియాలు
d) మత్లా:
“నన్నునేను చూచుకునే భాగ్యమెంత మధురమోయి..!
చెలిమిగగన సీమమల్లె మిగులుటెంత మధురమోయి..!”
ఇక్కడ ‘మధురమోయి’రధీఫ్. భాగ్యమెంత,మిగులుటెంత కాఫియాలు.ఇలా సంధిగతంగా ఉన్నప్పుడు
భాగ్యము+ఎంత; మిగులుట+ఎంత ..’ము’లో ఉ., ‘ట’లో అ ఉన్నందువలన సరియైన కాఫియాలు కాజాలవు.
సరియైన సంధిగత కాఫియాలు:
ఉదాహరణ:-
మత్లా:-
నీవు మీటకుండ అసలు..పలుకదోయి ఈ సితార..!
నీకోసం గాకుండా..మ్రోగదోయి ఈ సితార..!
పలుకదు+ఓయి;మ్రోగదు+ఓయి ఇలా ఒకే సంధితో ఏర్పడితేనే సరియైన కాఫియాలు అవుతాయి.

e) బిందుపూర్వక కాఫియాల వివరణ.

కవనం,జననం,ప్రాణం,గానం,భావం,రాగం ఇలా రావచ్చు .ఎందుకంటే ఈ పదాల అసలు రూపాలు:కవనము,జననము,గానము,రాగము,భావము కనుక.
ఈ కాఫియా పదాలకు ఉదాహరణ:-
డాక్టర్ గజల్ శ్రీనివాస్ గారి గజల్

మరణానికి  ఓ జననం కొనసాగింపు
భావాలకు  ఓ కవనం కొనసాగింపు

పురుడు పోసుకున్న  కవిత పుడమిని ఎలాలి కదా..
నీ గజలుకు ఓ గానం కొనసాగింపు..

మనసు పరుగునాపేందుకు కళ్లె మొకటి కావాలి..
నీ శ్రద్ధకు  ఓ ధ్యానం కొనసాగింపు..

ప్రకృతి కొనసాగుతోంది తనను తాను రమిస్తూ..
ప్రాణానికి   ఓ ప్రాణం కొనసాగింపు..

గురువే మరి గురి అయితే ఆపేదెవరు..
చిత్తానికి ఓ బాణం కొనసాగింపు..

ఎత్తులెన్ని చూశాడో  శ్రీనివాసు అహం వదలి..
విజయానికి ఓ మౌనం కొనసాగింపు..!

గజలనేది ఇంపు కుదింపు చమత్కారవైభవం భావసాంద్రత కలిగి ఉంటూ..భాష భావాల సమన్వయంతో పాఠక శ్రోతల హృదయాలను గొప్ప మత్తులో తేలిస్తూ తాత్వికత వైపు నడిపిస్తూ జీవన పరమార్థపు గగనాలను చేర్చేదిగా ఉండాలి.అంతరంగ మౌనంలోంచి బాహ్యప్రపంచపు అంచులమీంచి ప్రవహించే హృదయగానమై ఉండాలి.
ఆకాశాలను దాటిన ప్రేమాకాశంలోంచి పుట్టేదే అసలైన గజల్.
గజలైనా పద్యమైనా కవిత్వమంటే నిజానికి ఏ వెతుకులాటా కాదు.
గజలంటే సంప్రదాయాల సంకెళ్ళను తెంచేస్తూనే ఎప్పటికప్పుడు వినూత్న సంప్రదాయాలను సృజిస్తూ జీవన పోరాటపు కోకిల గళంలోంచి పొంగుతూ జాలువారే మార్గదర్శక కవనం.

అంత్యప్రాస గజల్ ను “కాఫియాంత” గజల్ అనవచ్చును.
కాఫియా అంటేనే చక్కని ధ్వనితో ప్రకాశించే తరంగ ప్రకంపనావృత్తి.
కేవలం ఒకేఒక్క అచ్చు ధ్వనితో కూడా అంతం కావచ్చు.కానీ ఎంత భావసాంద్రతను,గజలియత్ ను సాధించామో.,పాఠకశ్రోతల హృదయఫలకాలపైన ముద్రించామో,. అశాశ్వతమైన ఈ లోకంలో ఆ షేర్ లేదా గజల్ కి ఎంతటి శాశ్వతత్వాన్ని అమృతత్వాన్ని ఇవ్వగలిగామో చూసుకోవాలి.
అంత్యప్రాస గజల్ కి మరో చక్కటి ఉదాహరణ.
మత్లా:-
“ఆత్మలను పలికించేదే అసలైన భాష..
ఆ విలువ కరువైపోతే అది కంఠశోష..!”(డా.సినారె)
ఇందులో ఒక అకార ధ్వనితో కూడిన అక్షరంతోనే అంత్యప్రాస గజల్ సృజన జరిగింది.భావసాంద్రతతో పాఠకశ్రోతల హృదయాలను అలరిస్తూ దోచుకున్న సినారె గారి మేటి గజళ్ళనుండి గజల్ సృజనకారులు ఎంత నేర్చుకోవాలో గమనించాలని మనవి.
మరో ఉదాహరణ:-
చిరునవ్వులాంటి మనసుంటే శిరసు వంచుతాను
మోసం దాచిన ముఖముంటే ఆ ముసుగు చించుతాను..!(డా.సినారె)

ఇక్కడ వంచుతాను ,చించుతాను అనే కాఫియా పదాలతో అంతమయింది.

అయితే తేలికైన పదాలతో గొప్ప భావాలను సృజించే చైతన్యం ఉంటేనే గజల్ జనాల గుండెల్లో ముద్రింపబడుతుందని గ్రహించాలి.ఆరబ్ దేశాలలో ప్రజలు వారి గుండెల్లోనే గాక వారు ధరించిన వస్త్రాలపై కూడా వ్రాయించుకునేవారని,అలాగే ఓ గజల్ గాని గజల్ పుస్తకం గాని ఎవరికైనా దొరికితే అదెంతో ఆత్మీయంగా గుండెలకు హత్తుకుని మరల మరల చదువుకునేలా పాడుకునేలా తలచుకునేలా తోటివారితో పంచుకునేలా ఉండాలని గజల్ మాష్ట్రో డాక్టర్ గజల్ శ్రీనివాస్ పలుమార్లు తమ ప్రసంగాలలో సోదాహరణంగా వివరించారు.గజల్ ను హృదయస్థం చేసుకుని ఆలపించే డాక్టర్ గజల్ శ్రీనివాస్ గారి గానఫణితి సయితం ఎందరికో మార్గదర్శకంగా ఉంటూ ఉండటం తెలుగుజాతికి అత్యంత గౌరవప్రదం.
గజల్ సృజనకారులైనా గాయనీగాయకులైనా డాక్టర్ గజల్ శ్రీనివాస్ గారితో పాటుగా ఇంకా గజల్ ప్రముఖుల సూచనలను పాటిస్తూ ఉర్దూ హిందీలలో గల రీతులను అవగాహన చేసుకుని తమదైన శైలిలో తెలుగు గజల్ ను సుసంపన్నం చేయాలని..చేస్తారని ఆకాంక్ష.

గజల్ రచనకు సంబంధించి కొన్ని ముఖ్యమైన విషయాలను అవగాహన చేసుకుందాం.
చాలామంది గజల్ ని ప్రణయానికి విరహానికే పరిమితంగా భావించి వ్రాస్తుంటారు.అవి గజలియత్ ఉన్నప్పటికీ ఏకవస్తు గజల్ గీతాలుగా ఉంటాయి.అంతేకాదు ఏదో‌ స్మశాన వైరాగ్యసంబంధిగా అనిపిస్తాయి.వేదికలపై ప్రదర్శనానుకూలత కొరవడే ప్రమాదం ఉంటుంది.పాఠకశ్రోతలను విచారసాగరంలో ముంచేయడమూ జరుగుతుంది.కొందరు‌ సామాజికాంశాలకు మరికొందరు తాత్వికాంశాలకు పరిమితమైనదిగానూ భావించడం జరుగుతోంది.ఎవరు ఏ విధంగా అభిప్రాయపడినప్పటికీ గజల్ మాత్రం తమకిష్టమైన వారితోనో,అంశం లేదా వస్తువుతోనో బహుముఖీనంగా సంభాషించేదిగా ఉండాలనేది నిర్వివాదాంశం.గజళ్ళలో ప్రకటనలు లేదా వార్తా వ్యాఖ్యలు,పొడి వాక్యాలు,ఉపన్యాస ధోరణి లాంటివి శోభనివ్వవు.గజల్ ఛందస్సులో ఉన్న అనేక విషయాలు అంగాలుగా ఉన్నా కవి తన “ఆత్మతో అనుభూతితో ప్రతిష్ట చేసే అభివ్యక్తే గజలియత్”.అదే అసలు గజల్ యొక్క ఆత్మ.ఈ ఆత్మ లేని ఏ గజలైనా ఎప్పటికీ కాలానికి నిలబడదు.ఈ సున్నితమైన పొరను గజల్ వ్రాస్తున్న ప్రతిఒక్కరూ నిష్ఠతో..ఈ కఠినమైన వాస్తవాన్ని గుర్తెరిగి వారి హృదయాలనుండి అపురూపమైన గజళ్ళను సృజించి విందు చేస్తారని గజల్ ప్రపంచం ఎదురుచూస్తోంది.
అతి ముఖ్యమైన అంశం.
-:కాఫియా..రధీఫ్ లు:-
కాఫియా రధీఫ్ లపై ఉర్దూ గజళ్ళలోని ప్రామాణికతను దృష్టిలో ఉంచుకుని డాక్టర్ సినారె ఎన్నో గజళ్ళు రచించారు.వారు తొలిదశలో వ్రాసిన “తెలుగు గజళ్ళు”అనే గ్రంథంలో గజల్ కాఫియా రధీఫ్ లలో కొన్ని తప్పులు దొర్లాయని.,చెబుతూ ఆ తరువాత ముద్రించిన”సినారె గజళ్ళు”లో సంపూర్ణంగా కాఫియా రధీఫ్ లతో పాటు గజలియత్ ను చక్కగా సాధించినట్లు స్వయంగా పేర్కొన్నారు.అందువలన గజల్ కవులు తమ గజల్ సృజనలో పైన తెలిపిన విధంగా సరియైన కాఫియా రధీఫ్ లతో పాటు చక్కని గజలియత్ సాధిస్తారని ఆకాంక్ష.అయితే మనం రాజీ పడినా ప్రక్రియ మాత్రం ఎంతమాత్రం రాజీపడదు.మనం ఆ స్థాయిని చేరుకోవడానికి తగిన సాధన చేయవలసిందే.అందుకొరకు ప్రముఖులైన గజల్ కవుల రచనలను అధ్యయనం చేయడం తప్పనిసరి.

గజల్ లో వచ్చే ఛందస్సుకు సంబంధించిన పదాలు:-
మత్లా” :- గజల్ లో మొదటి రెండు పంక్తులు. మత్లా అంటే ఆకాశం అనే అర్థం ఉంది. కేవలం పాటకు పల్లవిలా కాదు. మత్లాలో గజల్ యొక్క వ్యూహం ఉంటుంది.

” షేర్” :- గజల్ లో ప్రతిరెండు పంక్తులను ఒక షేర్ అంటారు. షేర్ అంటే స్వతంత్ర భావంతో వుంటూనే
మత్లాకు అనుసంధానమై ఉండాలి.

మిస్రా:- షేర్ లో మొదటి పంక్తి. ఇది సామాన్యంగా ఉండవచ్చు. విశేషంగా కూడా ఉండవచ్చు.

మిస్రాసానీ:- షేర్ లో రెండవ పంక్తి. మొదటి పంక్తిని విశేషంగా సమర్థించేలా ఉండాలి.

మక్తా:- చివరి షేర్.సాధారణంగా ఇందులో కవినామముద్ర ఆధ్యాత్మికార్థంలో ఇమిడితే మంచిది. కవినామముద్ర ఏదో ఒక షేర్ లో రావచ్చును.

రధీఫ్:- గజల్ లో అంత్యపదం లేదా పదసముదాయం. ఇది మత్లాలోనూ ప్రతి షేర్ మిస్రాసానీ అంటే రెండవపంక్తిలోను వస్తుంది.అయితే చాలాసార్లు ఈ రధీఫ్ లో కూడా వ్యూహం ఉంటుంది.

కాఫియా:- మత్లాలో రెండు పంక్తులలోనూ ప్రతి షేర్ రెండవ పంక్తిలోనూ రధీఫ్ కి ముందు వచ్చే అచ్చు సహిత ధ్వని పదం.,ముఖ్యంగా అచ్చుధ్వని. తెలుగులో కాఫియా గురించి దాని సొగసులను గురించి పై ఉదాహరణలలో స్పష్టంగా గమనించవచ్చు.
తఖల్లుస్:-కవినామ ముద్ర సాధారణంగా చివరి షేర్ మక్తాలో ఒక తాత్వికార్థంతో రావాలి.ప్రౌఢత నిండిన సవినయోక్తిగాను రావచ్చు.మొత్తానికి గజల్ లో ఏదో ఒక షేర్ లోనూ రావచ్చు.అయితే కొందరు తఖల్లుస్ లేకుండా కూడా వ్రాస్తుంటారు.
చాలా ప్రధానంగా గజల్ అభివ్యక్తి విషయంలో త్రికోణపరంగా అంటే లింగపరంగా ఎవరికైనా వర్తించేలా అంటే ప్రేయసి,ప్రియుడు,భగవంతుడు ఎవరికైనా ఏకకాలంలో అన్వయించబడేదిగా ఉంటే చాలా సొగసుగా ఉంటుంది.అలాగే ఒక్కొక్క షేర్ లో ఒక్కొక్క అంశం లేదా వస్తువు తీసుకుని మత్లాకు అనుసంధానం అయ్యేలా వ్రాస్తే అదెంతో చక్కని గజల్ అవుతుంది.
గైర్ ముసల్ సల్ గజల్ ఉదాహరణ:-
గజల్.. త్రిస్రగతి:

ప్రశ్నించే నీ సత్తా..కోల్పోవుట సిగ్గుసిగ్గు..!
ఉచితాలకు ఎగబడుతూ..బతుకీడ్చుట సిగ్గుసిగ్గు..!

కష్టానికి తగినఫలం..ఇచ్చువాడె భగవంతుడు..
చెమటబొట్టు విలువెరుగక..పాలించుట సిగ్గుసిగ్గు..!

చదువుకున్నవారి తెలివి..దేశానికి ఏమిచ్చునొ..
మేధావులు తొత్తులుగా..పనిచేయుట సిగ్గుసిగ్గు..!

కన్నతల్లి దండ్రులనే..అనాథలను జేసేరా..
పిండాలను వారిపేర్న..పెడుతుండుట సిగ్గుసిగ్గు..!

జుట్టులు విరబోసుకున్న..దేవతలను ఏమంటాం..
సంప్రదాయ విలువలెల్ల..తుడిచేయుట సిగ్గుసిగ్గు..!

పెదవిచివరి వేదాంతం..ఎవరినుద్ధరించేనట..
పేదరికం మనసులలో..పెంచుకొనుట సిగ్గుసిగ్గు..!

ఓ మాధవ నీ గీతను..బోధించే సంగతేమొ..
పరమార్థం అందక’నే..జీవించుట సిగ్గుసిగ్గు..!

మరి చక్కని గజళ్ళు వ్రాసే దిశగా అడుగులు వేద్దాం.కలాలు సంధిద్దాం.
జయహో తెలుగు గజల్.

రచన: మాధవరావు కొరుప్రోలు.
ప్రఖ్యాత గజల్ కవి, హైదరాబాద్.
తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ కీర్తి పురస్కార గ్రహీత.
ఫోన్:9866995085.